Verslikken bij dementie: hoe herken je het en wat doe je thuis?

Stel je voor: je zit gezellig aan tafel met je vader of moeder. Er wordt gelachen, de soep is warm en de sfeer is goed.

Maar dan ineens gebeurt het. Een vreemde stilte. Ogen worden wijd. Er wordt driftig naar de keel gegrabd.

Het is een moment dat je hart even stopt: verslikken. Bij mensen met dementie komt dit helaas veel vaker voor dan je denkt. Het is spannend, maar met de juiste kennis kun je dit thuis vaak goed managen. Laten we eens kijken hoe je dit herkent en wat je kunt doen, zonder dat je meteen in paniek raakt.

Waarom gebeurt dit eigenlijk?

Om te begrijpen wat er gebeurt, moeten we even kijken naar hoe slikken werkt.

Slikken is een complex proces. Het is een reflex, maar ook een beweging die je bewust kunt sturen. Bij dementie worden de hersenen aangetast. Dit raakt niet alleen het geheugen, maar ook de fijne motoriek en de reflexen in de mond en keel.

De hersenen zijn een beetje de verkeersleider van het lichaam. Bij dementie raakt deze verkeersleider in de war.

De signalen vanuit de mond naar de maag worden vertraagd of verkeerd begrepen.

De spieren in de keel werken soms niet meer synchroon. Voedsel of drank belandt dan niet in de slokdarm, maar in de luchtpijp. Dit noem je aspiratie. En dat is precies wat het verslikken veroorzaakt.

Hoe herken je verslikken? De signalen

Je hoeft geen professional te zijn om verslikken te zien. Je moet alleen weten waar je op moet letten.

De duidelijke signalen

Sommige signalen zijn heel duidelijk, andere zijn subtiel. Vooral bij dementie kunnen mensen niet altijd meer aangeven dat er iets mis is. Dit zijn de signalen die je meteen ziet en hoort:

• De hoestbui: Dit is het bekendste signaal. Het lichaam probeert het voedsel of de drank met kracht uit de luchtpijp te duwen.
• Kortademigheid: Even geen lucht krijgen na een slok.
• Een bonkend geluid: Een dof geluid in de keel bij het slikken.
• Tranende ogen: Het lichaam reageert meteen op de irritatie.

De stille signalen (vaak gevaarlijker)

Bij dementie gebeurt het vaak dat de hoestreflex minder wordt. Dit betekent dat iemand zich verslikt zonder te hoesten.

Dit heet stille aspiratie. Het is lastiger te herkennen, maar je kunt het zien aan:

• Verandering in de stem: Na het slikken klinkt de stem plotseling hees of schor. Alsof er water in de stembanden zit.
• Vochtige ademhaling: Je hoort een soort gorgelend geluid in de longen, vooral na het eten.
• Verandering in gedrag: Iemand wordt plotseling suf, verward of moe na het eten. Dit kan wijzen op zuurstofgebrek.
• Terugkerende longontsteking: Als iemand vaker longontsteking heeft zonder duidelijke reden, is verslikken vaak de boosdoener.

Wat te doen op het moment dat het gebeurt?

Als je ziet dat iemand zich verslikt, is je eerste instinct om op de rug te slaan. Doe dit niet zomaar.

Stap 1: Blijf rustig

Er zijn betere manieren. Paniek werkt averechts. Als jij schrikt, schrikt de persoon met dementie ook. Blijf kalm en zeg duidelijk: "Pauzeer even, adem rustig uit." Vraag de persoon actief om te hoesten.

Stap 2: Stimuleer hoesten

Zeg: "Probeer maar eens flink te hoesten." Als ze nog kunnen praten, is de luchtpijp niet volledig geblokkeerd.

Stap 3: De vooroverzitmethode

Blijf ze aanmoedigen om te hoesten. Hoesten is de effectiefste manier om de luchtpijp te legen. Help de persoon voorover te buigen. Laat de armen op de tafel rusten en het hoofd daarop.

Vraag ze door de neus uit te ademen en dan te hoesten. Zwaaien met de armen helpt ook; het maakt de longen leeg. Let op: Sla nooit hard op de rug als iemand voorover gebogen zit.

Stap 4: De Heimlich-greep (noodgeval)

Dit kan de situatie verergeren. Blijf kalm en praat rustig toe. Als iemand niet kan hoesten, niet kan praten en niet kan ademen (blauw aanloopt), is het tijd voor drastische maatregelen.

1. Ga achter de persoon staan.
2. Leg je armen om de middel.
3. Maak een vuist met één hand en plaats deze net boven de navel, maar onder de ribbenkast.
4. Omvat de vuist met de andere hand.
5. Druk stevig en snel naar binnen en omhoog. Dit is een schouderbeweging, niet alleen armen.

Dit is de Heimlich-greep: Doe dit herhaaldelijk totdat het object vrijkomt of totdat iemand bewusteloos raakt.

Bel in dit geval altijd 112.

Voorkomen is beter dan genezen: Tips voor thuis

Je kunt veel doen om het risico op verslikken te verkleinen. Vooral de textuur van eten en de omgeving spelen een grote rol.

Eten aanpassen: de vijf texturen

In de zorg wordt vaak gewerkt met vijf texturen, van dun vloeibaar tot vast.

• Verdikken: Vloeistoffen zoals water, koffie of sap kun je verdikken met bindmiddelen. Merken als Resource of Thickenup werken goed. Dit maakt de vloeistof zwaarder, zodat het sneller naar de maag gaat en niet in de luchtpijp.
• Pureeren: Als kauwen moeilijk wordt, is puree een uitkomst. Geen zorgen, je kunt nog steeds smaakvol koken. Denk aan gestoomde aardappelen met groenten en een stukje vlees dat je fijn maakt met een staafmixer.
• Vochtig eten: Droog eten zoals rijst of droog brood plakt aan de keel. Meng er altijd een sausje of bouillon doorheen.

De juiste hulpmiddelen

Bij dementie is het soms nodig om over te stappen op andere texturen: Sommige hulpmiddelen maken het leven makkelijker: Dementie vraagt om rust. Eten moet een moment van plezier zijn, geen race.

• Dikke lepels: Dunne lepels kunnen te veel vloeistof doorlaten. Een lepel met een iets dikkere rand helpt.
• Tuitbeker: Een tuitbeker zorgt ervoor dat de vloeistof in een gecontroleerde hoeveelheid de mond in stroomt. Een rietje kan soms ook helpen, maar let op: bij dementie kan een rietje verwarrend werken omdat het sabbelen niet altijd meer lukt.
• De juiste houding: Zit de persoon rechtop? Zorg dat het hoofd licht voorover gebogen is bij het slikken. Dit sluit de luchtpijp beter af.

De omgeving en routine

• Geen afleiding: Zet de televisie uit en leg de telefoon weg. Concentratie is nodig om te slikken.
• Kleine beetjes: Geef kleinere porties. Een volle mond is een volle luchtpijp.
• Wachten op de slik: Geef niet meteen de volgende lepel. Wacht tot de persoon heeft doorgeslikt. Kijk naar de keelbeweging.

Wanneer moet je professionele hulp inschakelen?

Thuis kun je veel doen, maar soms is extra hulp nodig. Vooral als verslikken vaker voorkomt of als er longontsteking optreedt.

Neem contact op met de huisarts of een logopedist als: Een logopedist kan een slikonderzoek doen. Ze kijken hoe de spieren werken en geven oefeningen om de slikspieren sterker te maken. Ook kunnen ze adviseren over de beste voedingsconsistentie.

• De persoon regelmatig hoest na het eten.
• Er sprake is van onverklaarbaar gewichtsverlies (door vermijden van eten).
• De stem vaak hees is.

Conclusie

Verslikken bij dementie herkennen is belangrijk, maar het is niet onoverkomelijk. Door alert te zijn op signalen en de omgeving aan te passen, kun je de veiligheid thuis flink verhogen.

Vergeet niet dat rust en geduld je beste vrienden zijn. Eten moet een genietmoment blijven, ook als het lichaam soms in de war is.

Met de juiste aanpak kun je ervoor zorgen dat de maaltijd veilig en gezellig verloopt.