Stel je voor: je zit gezellig te eten met je vader of moeder. Lekker een bord soep, een stukje vlees, wat aardappels.
▶Inhoudsopgave
En dan ineens… hoest. Hard. Het eten lijkt muurvast te zitten.
Je schrikt, je hartslag gaat omhoog. Wat nu? Dit is precies wat we noemen: verslikken bij dementie. Het is een veelvoorkomend probleem, maar gelukkig kun je er thuis veel aan doen. In dit artikel lees je hoe je het herkent, wat er precies gebeurt in het lichaam en welke stappen je direct kunt zetten om het veiliger te maken.
Waarom gebeurt dit vaker bij dementie?
Veel mensen denken dat verslikken alleen komt door snel eten of kletsen tijdens het diner. Bij dementie speelt er echter iets anders mee. Het brein stuurt aan: het moet precies weten wanneer je slikt en wanneer je ademhaalt.
Bij dementie raakt dit systeem verstoord. De coördinatie tussen mond, keel en slokdarm hapert.
Het is alsof de verkeersregelaar even niet oplet op een druk kruispunt. Daarnaast verandert er fysiek veel.
Het slikreflex kan vertragen. Speeksel wordt dikker. De mond wordt droger door medicijnen. En soms voelen mensen met dementie simpelweg niet meer dat eten in hun mond ligt. Het gevolg?
Een stukje vlees belandt in de luchtpijp in plaats van de maag. Dit heet aspiratie.
Het is niet alleen vervelend, het kan leiden tot longontsteking, wat bij ouderen een serieus risico is.
Herken de signalen: hoe merk je verslikken?
Je hoeft geen professional te zijn om signalen te herkennen. Let vooral op de plotselinge veranderingen.
De duidelijke signalen
- Plotseling, hard hoesten of proesten tijdens of direct na het eten.
- De huid kleurt rood, of juist blauwachtig rond de lippen.
- Waterige ogen of een paniekerige blik.
- Er wordt niets meer gezegd; de mond gaat open maar er komt geen geluid.
De stille signalen (minder opvallend)
Een verslikking kan er zo uitzien: Soms is er geen lawaai. Dit is vaak het gevaarlijkste.
- Na het eten hoort men een gorgelend geluid in de keel of longen (slijm).
- De persoon houdt eten lang vast in de wangzak (voedselretentie).
- Er is vaker sprake van koorts zonder duidelijke oorzaak (een teken van longontsteking door aspiratie).
- De eetlust neemt af uit angst om te verslikken.
Let op: Belangrijk: bij dementie is de communicatie soms moeilijk. Een persoon kan niet altijd zeggen: "Ik heb me verslikt". Daarom is observatie cruciaal.
Wat te doen bij een verslikking?
Adem in, adem uit. Paniek helpt niet. Als iemand zich verslikt, volg dan deze stappen:
- Laat hoesten: Moedig aan om te hoesten. Dit is de effectiefste manier om eten los te krijgen.
- Niet op de rug kloppen: Doe dit niet zomaar. Als de persoon kan hoesten, moet je dat laten gebeuren. Een klap op de rug kan het eten juist dieper de luchtpijp in drukken.
- De Heimlich-greep: Alleen als iemand niet kan ademen en niet kan hoesten (volledige obstructie). Draai de persoon achter je en druk met vuisten net boven de navel naar binnen en omhoog. Wees voorzichtig met broze botten bij ouderen.
- Bel 112: Als het niet lukt, ademnood ontstaat of als er verdenking is op een longontsteking achteraf.
Thuis is het vooral zaak om de sfeer rustig te houden. Blijf praten, maar laat de persoon vooral niet doorproberen te eten als het misgaat.
Praktische tips voor thuis: veilig eten en drinken
Het beste medicijn is preventie. Met een paar aanpassingen in de keuken en tijdens de maaltijd verlaag je het risico aanzienlijk.
Eten aanpassen: de textuur is key
Veel mensen met dementie slikken moeilijker. Daarom helpt het om de textuur van het eten aan te passen. Dit betekent niet meteen een bordje pap.
Je kunt veel variëren. Gebruik de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVVA)-normen als leidraad. Kies voor:
- Gemalen of gepureerd eten: Vooral bij vlees en groenten. Een staafmixer doet wonderen.
- Vocht toevoegen: Een droge blik of worst? Meng er een scheutje bouillon of jus doorheen.
- Bindmiddelen: Voor soepen en sauzen: gebruik maïzena of arrowroot om klonten te voorkomen.
Let op: een purée-bordje ziet er soms saai uit. Gebruik een vorm of bakje zodat de kleuren gescheiden blijven. Dit helpt bij de herkenning van het eten. Er zijn veel producten te koop die het makkelijker maken. Denk aan:
De juiste hulpmiddelen
Eten is meer dan alleen voedingsstoffen opnemen. Het is ook een sociale bezigheid.
- Antilekbekers: Deze zorgen ervoor dat de vloeistof alleen uit de zijkant komt. Dit voorkomt dat het hoofd te ver achterover moet worden getild.
- Aangepaste lepels: Een lepel met een zachte rand of een speciale hoeklepel kan helpen bij een verminderde mondmotoriek.
- Neksteun: Als iemand in een stoel zit, zorg dan voor goede ondersteuning van het hoofd en de nek.
De omgeving en het ritme
- Rust: Zet de tv uit. Zorg voor een rustige eettafel zonder afleiding.
- Eet kleine beetjes: Geef minder op het bord. Liever drie keer kleine porties dan één grote berg die overweldigend is.
- Rechtop zitten: Zorg dat de persoon volledig rechtop zit, eventueel met een kussen in de rug. De kin moet licht naar de borst toe zijn gericht bij het slikken.
- Adem in, slik, adem uit: Moedig aan om per hap adem te halen. Dit klinkt gek, maar het verbetert de coördinatie.
Medische hulp inschakelen
Thuis kun je veel doen, maar je staat er niet alleen voor.
Schakel altijd professionele hulp in bij vermoedens van verslikken. De logopedist is hierin de specialist. Zij kunnen: Daarnaast is de huisarts belangrijk. Als er sprake is van herhaaldelijke verslikkingen, kan er sprake zijn van een onderliggende infectie of een probleem met de medicatie.
- De slikfunctie testen (slikonderzoek).
- Specifieke sliktechnieken aanleren (bijvoorbeeld de kin naar borst trekken bij slikken).
- Advies geven over de consistentie van eten en drinken.
Emotionele impact: hoe ga je ermee om?
Als mantelzorger is het slopend om te zien dat een dierbare moeite heeft met eten.
Schuldgevoelens zijn normaal: "Had ik maar sneller gereageerd" of "Ik had het eten anders moeten maken". Realiseer je dat dementie de boosdoener is, niet jij. Eten wordt vaak een angstmoment. Probeer de maaltijd zo positief mogelijk te houden.
Geen druk, geen gehaast. Als het even niet lukt, leg dan het bordje even weg en probeer het later opnieuw of kies voor een vloeibare maaltijd.
Er bestaan ook speciale dieetvoedingen, zoals Resource, die zorgen voor voldoende energie en eiwitten in een vloeibare vorm.
Dit kan een uitkomst zijn als vast eten te gevaarlijk wordt.
Conclusie
Verslikken bij dementie herkennen is een reëel risico, maar met aandacht en kleine aanpassingen kun je het gevaar verkleinen.
Let op de signalen, pas de textuur van het eten aan en zorg voor een rustige omgeving. Vergeet niet dat professionele hulp, zoals van een logopedist, een wereld van verschil kan maken. Samen zorgen we ervoor dat eten weer een genietmoment wordt in plaats van een bron van angst.
Veelgestelde vragen
Wat kan ik doen als iemand met dementie zich verslikt?
Als iemand met dementie zich verslikt, is het belangrijk om rustig te blijven en te proberen te motiveren om te hoesten. Laat de persoon zelf zoveel mogelijk doen om het eten los te krijgen, want het is vaak veiliger dan onnodig op de rug te kloppen. Neem contact op met een arts als het hoesten aanhoudt of als er andere symptomen zijn.
Waarom slikken mensen met dementie vaker fout?
Bij mensen met dementie kan het slikproces verstoord zijn door veranderingen in het brein, waardoor de coördinatie tussen mond, keel en slokdarm minder goed is. Dit kan leiden tot vertraging van het slikreflex, dikkere speeksel en een verminderd gevoel van de textuur van het voedsel, wat het risico op aspiratie vergroot.
Welke signalen moet ik herkennen dat iemand met dementie zich verslikt?
Let op plotselinge, harde hoesten of proesten tijdens of direct na het eten, rode of blauwachtige verkleuring van de huid rond de lippen, waterige ogen of een paniekerige blik, en het ontbreken van geluid na het openen van de mond. Ook het vasthouden van voedsel in de wangzak of koorts zonder duidelijke oorzaak kunnen indicaties zijn.
Wat zijn de oorzaken van slikproblemen bij mensen met dementie?
Slikproblemen bij mensen met dementie ontstaan vaak door een verstoring van het systeem dat de timing van slikken en ademen coördineert. Daarnaast spelen fysieke veranderingen, zoals een vertraagd slikreflex, dikkere speeksel en een verminderd gevoel van de textuur van het voedsel, een rol, vaak verergerd door medicatie.
Wat moet ik doen als ik een persoon met dementie zie die moeite heeft met slikken?
Blijf kalm en observeer nauwkeurig de persoon. Probeer te begrijpen wat er aan de hand is, maar forceer niets. Moedig aan om te hoesten, maar vermijd het onnodig op de rug te kloppen. Houd de symptomen in de gaten en neem contact op met een arts als er tekenen van aspiratie of complicaties zijn.