Ken je dat? De zon zakt langzaam, de schaduwen worden langer en ineens verandert de sfeer in huis.
▶Inhoudsopgave
Waar de ochtend nog redelijk rustig verliep, ontstaat er in de namiddag ineens spanning. Iemand met dementie wordt onrustig, misschien wel boos of verward. Dit fenomeen heeft een naam: 'sundowning', oftewel het ondergangsverschijnsel.
Het is een uitdaging waar veel mantelzorgers en verzorgenden mee worstelen. Maar waarom gebeurt dit precies en, belangrijker nog, hoe zorg je dat de namiddag weer een fijne tijd wordt?
Laten we erin duiken.
Waarom gaat het mis in de namiddag?
Om effectief te kunnen handelen, is het slim om te begrijpen wat er in de hersenen gebeurt.
Bij dementie raakt de interne biologische klok ontregeld. Die klok stuurt normaal gesproken je ritme van wakker zijn en slapen.
Bij mensen met dementie raakt dit ritme verstoord, waardoor ze in de namiddag en avond ineens een piek in onrust ervaren. Daarnaast speelt vermoeidheid een enorme rol. De wereld waarnemen kost iemand met dementie veel meer energie dan iemand zonder. Aan het eind van de dag is de batterij leeg.
Een lege batterij zorgt voor minder geduld en meer angst voor het onbekende.
Ook pijn speelt vaak op als de adrenaline van de dag wegzakt, maar wordt lang niet altijd herkend door de persoon zelf. Het uiten van pijn gaat dan vaak via onrust of agitatie. Een vast ritme is je beste vriend.
De kracht van ritme en herkenning
Mensen met dementie vinden veranderingen vaak lastig. Door de namiddag voorspelbaar te maken, geef je hersenen rust.
Zorg dat er rond 16.00 uur altijd iets bekends gebeurt. Misschien is dat een vast muziekje opzetten, een wandelingetje maken of samen een kopje thee drinken.
Herkenning zorgt voor veiligheid.
De omgeving aanpassen: licht en lawaai
De namiddag is vaak een rommelig moment in een huishouden. Het eten wordt klaargemaakt, er komt verkeer voorbij en de televisie staat aan.
Voor ons is dat normaal, maar voor iemand met dementie kan dit een chaos aan prikkels zijn. Probeer de omgeving rustiger te maken zodra de zon ondergaat. Dit hoeft niet ingewikkeld te zijn:
Stilzitten leidt tot piekeren. Iemand met dementie kan niet meer goed zelf bedenken wat hij of zij moet doen.
- Licht: Zorg dat het huis goed verlicht is, maar wel sfeervol. Donkere hoeken zorgen voor angst. Gebruik lampen met warm licht.
- Geluid: Zet de televisie uit of op een laag volume. Kies voor rustige achtergrondmuziek, zoals klassiek of zacht instrumentaal. Harde reclames of snelle programma’s zorgen voor extra agitatie.
- Spiegels: In de schemering kunnen spiegels voor verwarrende schaduwen zorgen. Iemand kan zichzelf niet herkennen en schrikken. Een spiegel afdekken in de namiddag kan helpen.
De kracht van bezigheid
Als er niets te doen is, ontstaat er onrust. Geef daarom simpele taken die passen bij de persoon.
Vouw sokken, doe een eenvoudig legpuzzel of laat helpen met aardappels schillen. Het gaat niet om het resultaat, maar om de bezigheid. Door handen en hoofd bezig te houden, verdwijnt de agitatie vaak als sneeuw voor de zon.
Voeding en drank: de namiddag dip voorkomen
Wat we eten en drinken, heeft direct invloed op ons gedrag, en bij dementie is dat extra merkbaar. In de namiddag is er vaak behoefte aan energie, maar suiker zorgt voor een korte piek gevolgd door een diepe val. Dit zorgt voor extra onrust.
Probeer in de namiddag te kiezen voor: Let ook op medicatie. Soms worden medicijnen in de namiddag gegeven die de maag irriteren of slaperig maken.
- Een gezonde snack zoals noten, kaas of fruit.
- Voldoende water of thee. Uitdroging zorgt snel voor verwardheid.
- Beperk cafeïne. Een kopje koffie na 15.00 uur kan de slaap verstoren en onrustig maken.
Overleg met een arts of apotheker of de timing van medicatie meehelpt aan de rust of juist de onrust veroorzaakt.
Praten en troosten: hoe reageer je?
Als iemand onrustig wordt, is onze eerste neiging vaak om te zeggen: "Rustig maar" of "Er is niets aan de hand". Bij dementie werkt dit vaak averechts.
De persoon voelt zich niet gehoord en wordt bozer. Probeer in plaats van te ontkennen, te bevestigen.
Ga op ooghoogte zitten en kijk vriendelijk. Zeg: "Ik zie dat je onrustig bent, dat is niet fijn." Of vraag: "Wat heb je nu nodig?" Distraheer is een krachtig woord. Leid de aandacht af van de onrustige gedachte naar iets anders.
Wijs naar iets moois in de kamer, vraag naar een herinnering uit het verleden of begin een verhaal. Mensen met dementie leven vaak meer in het verleden dan in het heden. Bij onrust en agitatie in de namiddag kan een praatje over vroeger een directe rustgevende werking hebben. Ons lichaam zegt meer dan 1000 woorden.
Sta niet boven iemand, dat voelt bedreigend. Ga zitten. Zorg dat je lichaam ontspannen is.
De juiste lichaamstaal
Adem diep in en uit. De ander raakt namelijk snel besmet met jouw spanning. Als jij rust uitstraalt, is de kans groter dat de ander ook tot rust komt.
Beweging als remedie
Blijf niet de hele namiddag binnen zitten. Een gebrek aan beweging leidt tot opgebouwde energie die eruit moet komen als agitatie.
Een wandeling in de buitenlucht doet wonderen. Frisse lucht en daglicht helpen bij het regelen van het slaap-waakritme. Is wandelen niet meer mogelijk?
Dan helpt zitten op een schommelstoel of zelfs simpel wiegen op een stoel. Ritmische beweging kalmeert het zenuwstelsel.
Wanneer de onrust te groot wordt
Je doet je best, maar soms is de onrust te groot. Het is dan belangrijk om jezelf niet schuldig te voelen.
Dit is de ziekte, niet de persoon. Er zijn hulpmiddelen die kunnen helpen, zoals een zorgknuffel of een babypop. Deze geven een gevoel van verantwoordelijkheid en troost.
Ook speciale verlichting, zoals een lichttherapielamp, kan helpen bij het reguleren van de biologische klok.
Soms is het nodig professionele hulp in te schakelen. Praat hierover met de huisarts of een casemanager. Zij kunnen helpen met het aanpassen van medicatie of het inschakelen van respijtzorg, zodat jij even kunt bijtanken.
Conclusie: acceptatie en liefde
Omgaan met onrust in de namiddag is een kunst die je leert door te doen.
Er is geen standaardoplossing die voor iedereen werkt. De kunst is om te blijven zoeken naar wat werkt voor jouw naaste. Soms is het een wandeling, soms een liedje, soms gewoon stilte. Onthoud dat achter de agitatie vaak angst of onmacht schuilgaat.
Door met geduld en begrip te reageren, geef je niet alleen rust aan de ander, maar ook aan jezelf. Het is zwaar, maar met de juiste aanpak kun je de namiddag weer tot een waardevol moment maken.