Hoe beoordeel je het valrisico van iemand met dementie?

Stel je voor: je moeder, vader of partner loopt door de kamer. Ze heeft dementie. Opeens is daar die ene twijfel.

Blijft ze wel stabiel? Wat als ze valt? Het is een angst die veel mantelzorgers dagelijks voelen.

Vallen is geen kleinigheid. Bij mensen met dementie kan een val leiden tot serieuze blessures, een ziekenhuisopname en een snellere achteruitgang.

Maar hoe beoordeel je nu eigenlijk precies dat valrisico? Je hoeft geen arts te zijn om signalen te herkennen. In dit artikel lees je hoe je dat slim en zorgvuldig aanpakt.

Waarom is valrisico bij dementie zo’n groot thema?

Mensen met dementie vallen vaker dan je denkt. Uit cijfers van onderzoeksinstituten blijkt dat meer dan de helft van de mensen met dementie minstens één keer per jaar valt.

Bij sommige groepen, zoals ouderen in een verpleeghuis, ligt dat aantal nog hoger. Een val is niet alleen pijnlijk. Het kan leiden tot heupfracturen, hersenletsel of een langdurig verblijf in het ziekenhuis.

Bovendien ontstaat er vaak een vicieuze cirkel: na een val worden mensen bang om te bewegen, waardoor ze zwakker worden en nóg meer risico lopen.

De oorzaak van vallen bij dementie is meestal een combinatie van factoren. Het ziekteproces zelf speelt een rol. Door dementie verandert het reactievermogen, het evenwicht en het oordeel van iemand.

Maar ook omgevingsfactoren, medicijnen en lichamelijke aandoeningen doen een duit in het zakje. De kunst is om die factoren te ontdekken voordat het misgaat.

De belangrijkste signalen herkennen

Om het valrisico goed in te schatten, moet je eerst letten op signalen die iets vertellen over evenwicht, beweging en gedrag.

Looppatroon en houding

Let op de volgende punten. Let op hoe iemand loopt. Loopt iemand stram of traag? Zijn de stappen kleiner geworden?

Slaat iemand met de armen als hij loopt? Dit zijn tekenen van een veranderde motoriek.

Reactiesnelheid en evenwicht

Een voorovergebogen houding (ook wel ‘festinant gang’ genoemd) komt vaak voor bij Parkinson-achtige verschijnselen bij dementie.

Dit verhoogt het valrisico enorm. Test voorzichtig het evenwicht. Vraag iemand om even op één been te staan (als dat veilig kan) of laat iemand een paar stappen achteruit lopen. Wankelt iemand?

Verwardheid en oordeelsvermogen

Val iemand snel om? Een simpele test die professionals vaak gebruiken is de ‘Timed Up and Go’ test: hoe lang doet iemand erover om op te staan uit een stoel, drie meter te lopen, te draaien en weer te gaan zitten?

Doe dit alleen als het veilig is en met hulp. Dementie beïnvloedt het inzicht. Iemand met dementie onderschat soms zijn of haar eigen beperkingen.

Medicijngebruik

Ze proberen misschien zelfstandig op te staan zonder hulpmiddel, terwijl dat niet verstandig is.

Ook verwardheid door medicijnen of een infectie kan leiden tot onhandige bewegingen. Bepaalde medicijnen verhogen het valrisico.

De omgeving

Slaapmiddelen, kalmerende middelen en sommige bloedrukverlagers maken duizelig. Bij dementie is het extra belangrijk om de medicijnlijst kritisch te bekijken.

Vraag de huisarts of apotheker om een ‘medicijnreview’. Huiselijke obstakels zijn een veelvoorkomende oorzaak van vallen. Denk aan losse tapijten, donkere kamers, drempels en gladde vloeren. Ook het gebruik van verkeerde schoenen of het niet dragen van een bril speelt een rol.

Een eenvoudige checklist voor mantelzorgers

Wil je zelf het valrisico inschatten? Maak het jezelf makkelijk met een checklist.

• Is er in de afgelopen drie maanden iemand gevallen?
• Heeft iemand moeite met opstaan uit een stoel?
• Is het looppatroon veranderd (trager, kleiner, wankel)?
• Gebruikt iemand medicijnen die duizeligheid veroorzaken?
• Zijn er obstakels in huis?
• Is er sprake van angst om te vallen?

Dit helpt je om systematisch te kijken en om later met een arts te praten.

Elk ‘ja’ op een van deze vragen verhoogt het risico. Meerdere ‘ja’s’ betekent dat het tijd is voor actie.

Professionele hulpmiddelen en testen

Er bestaan gestandaardiseerde testen die professionals gebruiken om valrisico te meten. Een bekende test is de ‘Berg Balance Scale’.

Hierbij moet iemand verschillende opdrachten uitvoeren, zoals zitten, opstaan, draaien en lopen. Een andere veelgebruikte test is de ‘Tinetti Performance Oriented Mobility Assessment’. Deze test bekijkt zowel het looppatroon als het evenwicht. Hoewel deze testen bedoeld zijn voor professionals, kun je de principes zelf toepassen.

Let op hoe iemand beweegt en of dat anders is dan voorheen. Ook technologie kan helpen.

Draagbare sensoren, slimme horloges en vloersensoren detecteren bewegingen en vallen. Merken zoals Apple (Apple Watch) en Fitbit hebben valdetectie.

In verpleeghuizen worden soms slimme sensoren gebruikt die waarschuwen als iemand ’s nachts uit bed probeert te stappen.

Wat te doen bij een verhoogd valrisico?

Als je vroege tekenen van een verhoogd valrisico signaleert, hoef je niet meteen in paniek te raken. Er zijn veel praktische maatregelen die het risico flink verlagen.

De omgeving aanpassen

Zorg voor een veilige leefomgeving. Verwijder losse tapijten, zorg voor goede verlichting en plaats antislipmatten in de badkamer.

Beweging stimuleren

Zorg dat looproutes vrij zijn van obstakels. Gebruik eventueel een wandelstok of rollator, maar laat die goed afstellen door een fysiotherapeut. Veel mensen met dementie bewegen te weinig.

Medicatie checken

Dit verzwakt de spieren en het evenwicht. Probeer dagelijks te blijven bewegen. Simpel wandelen in de tuin of oefeningen doen met een fysiotherapeut helpt enorm. Er bestaan speciale oefeningen voor ouderen met dementie, zoals zitgymnastiek.

Overleg met de arts over het medicijngebruik. Soms kan een dosis worden verlaagd of kan een alternatief worden gekozen met minder bijwerkingen.

Hulpmiddelen gebruiken

Een rollator, een wandelstok of een scootmobiel kan helpen. Maar pas op: hulpmiddelen moeten wel passen bij het niveau van dementie.

Iemand moet weten hoe het werkt. Soms is een aangepast bed of een hoog-laag stoel nuttig. Schakel een fysiotherapeut in voor evenwichtsoefeningen.

Professionele hulp inschakelen

Een ergotherapeut kan helpen met het aanpassen van de woning. De huisarts kan een valrisico-analyse doen.

In Nederland is er de ‘Valrisico Poli’ in ziekenhuizen, waar een team van specialisten kijkt naar de oorzaken en oplossingen.

De rol van de mantelzorger

Als mantelzorger speel je een cruciale rol. Je ziet iemand dagelijks en merkt veranderingen als eerste op.

Toch is het belangrijk om niet te veel druk op jezelf te leggen. Je bent geen verpleegkundige. Je bent een partner, kind of vriend.

Blijf communiceren met het zorgteam. Gebruik een dagboek om valmomenten en situaties te noteren.

Dit helpt bij het vinden van patronen. Voorkom dat je iemand te veel beperkt. Veiligheid is belangrijk, maar bewegingsvrijheid ook. Het is een balans tussen beschermen en stimuleren.

Wanneer is het tijd voor extra hulp?

Er zijn situaties waarin het thuis niet meer veilig is. Als iemand vaker valt, ernstige verwondingen oploopt of niet meer weet hoe hij of zij moet omgaan met hulpmiddelen, is het tijd voor een volgende stap.

Dit kan betekenen dat er 24-uurszorg nodig is of dat verhuizing naar een verpleeghuis de beste optie is.

Bespreek dit tijdig met de huisarts en het sociale wijkteam.

Conclusie

Het valrisico bij dementie beoordelen is complex, maar zeker te beïnvloeden. Door goed te kijken naar loopgedrag, medicijnen en de omgeving kun je risico’s vroeg signaleren.

Gebruik een checklist, schakel professionals in en pas de omgeving aan. Het doel is niet alleen om vallen te voorkomen, maar om de kwaliteit van leven te behouden. Met de juiste aanpak kan iemand met dementie langer veilig en zelfstandig thuis wonen.